< Terug naar nieuwsoverzicht
24 april 2015

Beschermen zonder woorden

Door beelden te gebruiken kun je mensen écht raken

Hoe kan ik doordringen tot de ouders, als woorden geen effect lijken te hebben? Veel jeugd- & gezinsbeschermers hebben zich deze vraag wel eens gesteld. Firouzeh werkt met beelden en symbolen om mensen tot inzicht te brengen over hun houding of gedrag. Haar collega’s Nynke en Roland werden geraakt door haar verhalen. Samen zetten ze zich in om het de werkwijze Beschermen zonder woorden breder te verspreiden. Beschermen zonder woorden past goed binnen de integrale aanpak Beschermen & Versterken van De Jeugd- & Gezinsbeschermers.

De schil van een perzik

Firouzeh werkt al vijftien jaar in de jeugdzorg, waarvan vierenhalf jaar bij De Jeugd- & Gezinsbeschermers. In de tijd dat ze zelf de Nederlandse taal nog aan het leren was, werkte ze al in de pleegzorg. ‘Ik ben toen veel gaan tekenen, want ik wilde duidelijk zijn.’ Beeldend denken hoort bij haar cultuur; Firouzeh komt uit Iran. ‘De Perzische taal werkt veel met vergelijkingen, in plaats van “zacht” zeggen wij “als de schil van een perzik”.’

Het gebruik van beelden spreekt ook aan bij haar cliënten. ‘Als je iets beeldend laat zien, blijft het beter hangen’, weet Firouzeh uit ervaring. Maar jeugd- & gezinsbeschermers zijn gewend om alles in woorden uit te drukken, afspraken op papier te zetten. ‘Dat hebben we zo geleerd’, vertelt Nynke. ‘De werkwijze van Beschermen zonder woorden, waarbij je meer met beelden en symbolen werkt, is echt nieuw voor ons en kan veel opleveren. Het helpt om het probleem bij de wortels aan te pakken. Als mensen geraakt worden, ben je een stap dichter bij de oplossing.’

Inzicht is de eerste stap

Firouzeh geeft voorbeelden van gebruik van beelden in lastige situaties. Ze bedacht de symbolen zelf en heeft daarmee een doorbraak veroorzaakt in de communicatie met en binnen een groot aantal gezinnen.

Verscheurd hart

Een Iraans meisje groeide op bij haar grootouders, totdat de vader die naar Nederland was gevlucht haar liet overkomen. Door zijn oorlogstrauma vertoont hij agressief gedrag en daarom is het meisje uit huis geplaatst. Praten over de situatie werkt niet. De vader en zijn vriendin horen de theorieën over veilige hechting aan, maar het dringt niet tot ze door. Toen nam Firouzeh twee papieren harten mee, en gaf die de vader en zijn vriendin in de hand. Ze vertelde stap voor stap het levensverhaal van de dochter en als er iets was dat het kind heeft beschadigd, moesten ze een stukje van het papieren hart afscheuren.

‘De vader reageerde heel emotioneel’, vertelt Firouzeh. Hij smeet de stukjes papier in de kamer. Ik heb niet gereageerd, alleen afgewacht. Uiteindelijk zei hij: “Eigenlijk heeft mijn dochter geen hart meer”. Dat was de doorbraak voor een gesprek over hechting en het gevaar van een onstabiele thuissituatie.’ Inmiddels is het meisje zeven. Ze woont bij haar vader en zijn vriendin, heeft een eigen kamer met haar eigen spullen en doet het heel goed op school.

140_140_0016‘Soms is het heel confronterend, mensen moeten vaak huilen’, zegt Firouzeh. ‘Maar dat is goed. Dan weet je dat het de mensen raakt, dat ze zich bewust worden van de gevolgen van hun gedrag voor de kinderen. Dat inzicht is de eerste stap.’ Roland ziet duidelijk voordelen in de werkwijze: ‘Wat je ziet en voelt is beter te begrijpen. En door het gebruik van beelden en symboliek, kun je soms de nodige afstand creëren tot de situatie. Ook dat geeft inzicht.’

Haar ervaringen deelt Firouzeh graag om collega’s te inspireren, maar het is niet de bedoeling dat zij allemaal dezelfde symbolen gaan gebruiken. Dan wordt het een trucje. ‘Ik ben ervan overtuigd dat mijn collega’s de creativiteit hebben om hun eigen symbolen en beelden te ontwikkelen.’ Wel waarschuwt Firouzeh dat niet alle cliënten haar aanpak direct accepteren. ‘Soms roept het verzet op, vinden ze de oefeningen onzin. Dan probeer ik het gaandeweg door te voeren.’

Uit de hoogte

Twee (hoogopgeleide, Westerse) ouders zitten verstrikt in een vechtscheiding, waarvan de kinderen de dupe worden. De vader hecht aan strikte afspraken en neemt vaak de regie, de moeder wil het liever wat losser. Firuouzeh vraagt de vader om een krukje te zoeken en daarop te gaan staan. “Hoe voelt dat nu?”, vraagt ze. De vader geeft aan dat hij het overzicht vanaf zijn hogere positie wel prettig vindt, maar dat het ook eenzaam is daarboven. Firouzeh gaf hem een hand en hielp hem van het krukje af. Dat voelde moeilijk voor hem. Van het krukje afstappen werd zo symbool voor de regie een beetje laten varen. Dat gaf inzicht en daarna was het mogelijk hem aan te spreken op zijn gedrag.

Bij de bespreking van een vakantieregeling, vroeg Firouzeh de vader om het schema dat hij had gemaakt te presenteren. ‘Dat is waar hij goed in is. We hebben gebruikgemaakt van zijn kwaliteit om het schema te visualiseren. Zo werd het voor iedereen duidelijk.’

Breder verspreiden

Nynke en Roland hoorden Firouzehs verhalen voor het eerst tijdens een training Signs of Safety, najaar 2014. Daar moeten we iets mee, dachten ze en ze nodigden Firouzeh uit voor een lunch om verder te praten. Inmiddels heeft het drietal Beschermen zonder woorden gepresenteerd aan collega’s. Hun pitch won een prijs op de personeelsbijeenkomst waar we afscheid namen van Bureau Jeugdzorg Noord-Holland en overgingen naar De Jeugd- & Gezinsbeschermers. Ze werken nu aan een manier om de breder te verspreiden. Nynke: ‘We geloven dat het werkt en dat dit nog te weinig wordt gedaan, zeker in de wereld van de jeugdzorg. Maar er is moed voor nodig om je aanpak te wijzigen en je moet het je gaandeweg eigen maken.’

Een hand vol zand

In een Irakees gezin met vier kinderen is veel ruzie tussen de ouders. De vader heeft een oorlogstrauma, de moeder heeft vaak het gevoel er alleen voor te staan. Firouzeh nam een zakje zand mee en strooide dit in de hand van de moeder. Achtereenvolgens kreeg de moeder de opdracht in het zand te knijpen, de vingers open de houden of juist de hand te sluiten. Het zand stond symbool voor de kinderen en de drie varianten werden later gekoppeld aan opvoedtheorieën: met knijpen (dominante opvoeding) en hand open (vrije opvoeding) verlies je het kind (het zand). De derde variant, met gesloten hand, staat voor de democratische stijl: je kind veiligheid bieden door regels te stellen. In een volgende fase ondersteunde de vader de hand van moeder met het zware zand; ze stond er niet meer alleen voor. ‘De moeder snapte het echt en ze was erdoor geraakt’, vertelt Firouzeh. In vervolggesprekken konden ze erop terugkomen door naar de oefening met het zand te verwijzen.

Beschermen zonder woorden wordt nu verder ontwikkeld en aan de medewerkers aangeboden als werkwijze binnen Beschermen & Versterken, de integrale aanpak die De Jeugd- & Gezinsbeschermers bij alle gezinnen inzet.

Meer informatie over deze werkwijze:

De Jeugd- & Gezinsbeschermers
Postbus 5247, 2000CE Haarlem
info@dejeugdengezinsbeschermers.nl
088 – 777 80 00